Tham khảo sách: Kiên ngạnh như thủy
“Kiên ngạnh như thủy” của Diêm Liên Khoa là một trong những tác phẩm gây nhiều tranh cãi nhất trong sự nghiệp của ông. Được xuất bản lần đầu năm 2000, cuốn sách nhanh chóng thu hút sự chú ý bởi lối viết táo bạo, đầy tính khiêu khích, châm biếm sâu cay cuộc Đại Cách mạng Văn hóa. Qua lời tự sự của một tử tù, tác phẩm không chỉ vạch trần sự tha hóa của con người dưới sức mạnh quyền lực chính trị mà còn phơi bày những dục vọng trần tục nhất được ngụy trang bởi vỏ bọc cách mạng.
Bối cảnh và cốt truyện
“Kiên ngạnh như thủy” lấy bối cảnh Cánh mạng Văn hóa (1966–1976), một giai đoạn đen tối trong lịch sử Trung Quốc. Nhân vật chính, Cao Ái Quân, là một tử tù đang chờ ngày hành hình vì tội phản cách mạng, giết người và thông dâm. Toàn bộ câu chuyện là lời tự sự của anh ta, vừa là lời phân trần, vừa là sự biện minh cho những hành động tàn bạo dưới danh nghĩa cách mạng và tình yêu.
Cao Ái Quân xuất thân từ gia đình bần nông, nhập ngũ năm 1964 và trở thành đảng viên. Năm 1967, anh xuất ngũ với mong muốn trở về quê làm cách mạng. Trên đường về, anh gặp Hạ Hồng Mai – một phụ nữ đã có chồng – và nảy sinh tình cảm mãnh liệt. Cuộc gặp gỡ ấy được ví như định mệnh trong “Anna Karenina” của Lev Tolstoy. Trước đó, Cao Ái Quân đã kết hôn với Trình Quế Chi, con gái của Bí thư chi bộ thôn Trình Thiên Thanh, với hy vọng được bố trí chức cán bộ sau khi xuất ngũ. Nhưng khi trở về, lời hứa ấy không được thực hiện, khiến anh ta tức giận và tìm cách lật đổ lãnh đạo địa phương.
Cùng với Hạ Hồng Mai, Cao Ái Quân thành lập một tổ chức cách mạng, rao giảng những diễn ngôn của Cách mạng Văn hóa để đấu tố lãnh đạo thôn, bài trừ “bốn cái cũ” (tư tưởng cũ, văn hóa cũ, phong tục cũ, tập quán cũ). Song song với các hoạt động chính trị, mối quan hệ ngoại tình giữa hai người ngày càng táo bạo và điên cuồng. Họ biến những bài hát cách mạng, những khẩu hiệu nhiệt thành thành chất kích thích tình dục, để rồi lún sâu vào sự tha hóa và bạo lực. Kết cục, cả hai bị đánh chết một cách tàn nhẫn, trở thành vật tế cho chính xã hội mà họ từng cuồng tín.
Ngôn ngữ cách mạng bị giễu nhại
Diêm Liên Khoa đặc biệt chú trọng vào việc châm biếm ngôn ngữ của thời kỳ Cách mạng Văn hóa. Ông mô tả đó là một chiến dịch được phát động và thực hiện bằng lời nói, nơi người dân thuộc lòng những câu trích từ “Mao ngữ lục” như vẹt và lặp đi lặp lại một cách máy móc. Trong tiểu thuyết, những cuộc đối thoại diễn ra đầy tính “tâm thần phân liệt” khi các khẩu hiệu cách mạng xen lẫn với những câu hỏi thường nhật. Ví dụ, hai người gặp nhau chào: “Về đấu tố giáp – Anh đã ăn cơm chưa?”, người kia đáp: “Tiết kiệm cách mạng – Tôi ăn cơm rồi!” Tác giả gọi hiện tượng này là “tiêu chảy chữ nghĩa” (logorrhea), một trạng thái ngôn ngữ bị lạm dụng đến mức trở nên vô nghĩa và rẻ tiền.
Qua đó, Diêm Liên Khoa phê phán cách mà một hệ tư tưởng có thể bị bóp méo để phục vụ cho những ham muốn cá nhân thấp hèn nhất. Các nhân vật trong truyện luôn miệng nói về cách mạng, nhưng thực chất chỉ đang mưu cầu quyền lực hoặc biện minh cho hành vi sai trái của mình. Sự giễu nhại này không chỉ phản ánh sự lố bịch của thời đại, mà còn cho thấy bản chất đạo đức giả đã ăn sâu vào xã hội.
Tình yêu cách mạng hay sự trụy lạc?
Cao Ái Quân và Hạ Hồng Mai luôn tự tô vẽ mối quan hệ của họ bằng những ngôn từ cao đẹp của cách mạng. Họ coi mình vừa là những người yêu nhau vừa là chiến hữu, cùng chiến đấu vì lý tưởng. Nhưng thực tế, đó chỉ là sự thác loạn được thăng hoa nhờ những bài hát nhạc đỏ và sự cuồng tín chính trị. Chính những giai điệu hào hùng, những khẩu hiệu thiêng liêng lại trở thành liều thuốc kích dục mạnh mẽ, đẩy họ vào những hành vi điên rồ và đánh mất nhân tính.
Tác phẩm không ngần ngại mô tả những cảnh ân ái cuồng nhiệt, pha lẫn sự bạo liệt và điên loạn. Chính điều này đã khiến “Kiên ngạnh như thủy” vướng phải nhiều chỉ trích về mặt ngôn ngữ và tính dục. Nhưng dưới ngòi bút của Diêm Liên Khoa, những trang viết ấy không đơn thuần là khiêu dâm, mà là lời tố cáo về một thời đại mà đạo đức bị đảo lộn, nhân tính bị chà đạp dưới vỏ bọc lý tưởng.
So sánh với “Người tình phu nhân sư trưởng”
Cùng khai thác đề tài Cách mạng Văn hóa và tình yêu trái luân lý, “Kiên ngạnh như thủy” (2000) thường được đặt cạnh “Người tình phu nhân sư trưởng” (2004) – một tiểu thuyết khác của Diêm Liên Khoa. Cả hai đều gây tranh cãi dữ dội khi ra mắt, nhưng có những khác biệt quan trọng. Trong “Kiên ngạnh như thủy”, sự hưng phấn tình dục của cặp nhân vật chính được kích thích bởi chính sự thiêng liêng của cách mạng (nhạc đỏ, khẩu hiệu). Ngược lại, ở “Người tình phu nhân sư trưởng”, ham muốn lại bùng phát từ hành vi xúc phạm sự thiêng liêng đó (xé ảnh Mao, đập vỡ tượng). Chính sự khác biệt này khiến tác phẩm sau bị cấm ở Trung Quốc, còn “Kiên ngạnh như thủy” thì không.
Về kết cục, nếu như Cao Ái Quân và Hạ Hồng Mai phải chết thảm vì họ chỉ là những người nông dân không có quyền lực thực sự, thì vụ việc trong “Người tình phu nhân sư trưởng” lại được dàn xếp êm thấm bởi nó xuất phát từ một âm mưu chính trị. Sự so sánh này cho thấy tầng lớp và bối cảnh quyết định số phận con người trong một xã hội đầy bất công.
Điểm mạnh và hạn chế
“Kiên ngạnh như thủy” gây ấn tượng mạnh bởi giọng văn trần trụi, không né tránh thực tế tàn khốc. Diêm Liên Khoa đã thành công trong việc phơi bày sự tha hóa của con người khi bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực và dục vọng. Ngôn ngữ châm biếm sắc sảo, kết cấu tự sự độc đáo từ điểm nhìn của một tử tù khiến tác phẩm trở nên ám ảnh.
Tuy nhiên, chính sự táo bạo trong mô tả tình dục và bạo lực cũng là điểm gây tranh cãi. Một số độc giả có thể cảm thấy khó chịu với những cảnh quá mức, và văn phong có phần hỗn loạn cố ý của tác giả đôi lúc làm giảm nhịp đọc. Dù vậy, những yếu tố ấy lại là một phần tất yếu để truyền tải thông điệp của tác phẩm.
Kết luận
“Kiên ngạnh như thủy” là một tác phẩm văn học đầy thách thức, không dành cho những độc giả yếu tim. Nhưng nếu bạn quan tâm đến lịch sử Trung Quốc hiện đại, đặc biệt là những góc khuất của Cách mạng Văn hóa, hoặc muốn khám phá ngòi bút phản biện xã hội sắc lạnh của Diêm Liên Khoa, đây là cuốn sách không thể bỏ qua. Nó không chỉ là một câu chuyện về tội ác và trừng phạt, mà còn là lời cảnh tỉnh về ranh giới mong manh giữa lý tưởng và điên cuồng.
Tham khảo sách: Kiên ngạnh như thủy
