Tham khảo sách: Khi loài vật lên ngôi
“Đây không phải viễn tưởng, mà là hiện thực” – lời tựa của Khi loài vật lên ngôi như phác thảo trọn vẹn tư tưởng xuyên suốt văn nghiệp của nhà văn người Séc Karel Čapek. Trong các vở kịch, tiểu thuyết và truyện ngắn, ông đã xây dựng một thế giới giả tưởng qua lối văn giễu nhại tưởng chừng thờ ơ. Nhưng đằng sau đó lại là hiện thực xã hội cùng những dự báo cho tương lai, khiến sáng tác của ông tiến gần đến chủ nghĩa hậu hiện đại với những vấn đề hiện sinh rõ nét.
Karel Čapek: Nhà văn mang tầm nhìn đi trước thời đại
Karel Čapek sinh năm 1890 tại làng Malé Svatoňovice, miền núi Bohemia, trong một gia đình ba anh em. Cha ông là bác sĩ, mẹ là người sưu tập văn học dân gian. Chính quá trình lớn lên giữa những câu chuyện dân gian và tấm gương của cha đã định hình tư tưởng của ông về dân tộc và nhân sinh.
Thời niên thiếu, ông từng bị đuổi học vì tham gia câu lạc bộ sinh viên bất hợp pháp. Sau đó, ông du học ở Praha, Berlin và Paris, rồi lấy bằng tiến sĩ năm 1915 khi mới 25 tuổi.
Đi nhiều, học rộng, đặc biệt say mê nghệ thuật thị giác, Karel Čapek đã tạo nên những tác phẩm mang tính liên ngành. Văn của ông không chỉ có văn chương mà còn chứa đựng kiến thức khoa học, kỹ thuật, y học. Đối thoại trong kịch của ông mang chất kịch phi lí: người ta nói chuyện mà không tìm được tiếng nói chung, câu thoại ngắn và đầy ẩn ý.
Từ những bối cảnh viễn tưởng với robot, bệnh lạ, sa giông… Karel Čapek hướng cái nhìn triết luận vào xã hội thực tại. Ông từng trải qua Thế chiến thứ nhất, chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít và Đại khủng hoảng kinh tế. Tất cả điều đó đã thấm vào trang viết đầy nhức nhối của ông.
Viễn tưởng và giễu nhại trong văn chương Karel Čapek
Viễn tưởng và giễu nhại là hai mảng màu chủ đạo trong văn nghiệp Karel Čapek. Từ vở kịch R.U.R (1920) đến Bệnh trắng (1937), từ tiểu thuyết Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên đến Khi loài vật lên ngôi, ông đã sáng tạo nên những thế giới siêu thực đầy ám ảnh.
Trong R.U.R, con người tạo ra robot để rồi bị chính chúng thay thế. Trong Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên, một loại khí phụ phẩm gây xung đột tôn giáo và khủng hoảng toàn cầu. Trong Khi loài vật lên ngôi, sa giông tiến hóa, học loài người và rồi tấn công lại xã hội loài người. Bệnh trắng lại phơi bày sự hoảng loạn của nhân loại trước dịch bệnh và xung đột quân sự.
Trong những thế giới đó, Karel Čapek giễu nhại mọi thứ, từ sự suy đồi đạo đức, thói ích kỷ đến chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Tiếng cười mà ông tạo ra khiến người đọc nhận ra sự nhỏ bé của con người giữa vũ trụ rộng lớn.
Khi loài vật lên ngôi – “không phải viễn tưởng, mà là hiện thực”
Tác phẩm Khi loài vật lên ngôi có lẽ là minh chứng rõ rệt nhất cho tuyên ngôn “không phải viễn tưởng, mà là hiện thực”. Ông viết tác phẩm này dựa trên cảm hứng từ cuộc khủng hoảng kinh tế và sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít ở châu Âu.
Với Karel Čapek, văn chương phải gắn với thực tại. Ông từng viết: “Văn chương nếu không quan tâm đến thực tại và những gì thực sự xảy ra trên thế giới, nếu không có những phản ứng mạnh mẽ mà chỉ là ngôn từ sáo rỗng, thì đó không phải văn chương của tôi.”
Những dự báo của ông đã trở thành hiện thực chỉ vài năm sau đó: Thế chiến thứ hai nổ ra, vũ khí nguyên tử xuất hiện, dịch bệnh vẫn hoành hành.
Hiện thực hôm nay và tương lai
Ngày nay, con người vẫn phải đối mặt với dịch bệnh, bất ổn chính trị, đổ vỡ niềm tin và xung đột không ngừng. Những vấn đề Karel Čapek viết từ gần một thế kỷ trước vẫn còn nguyên giá trị.
Giữa một thế giới đầy hoài nghi, cứu rỗi có lẽ nằm ở tình yêu thương và niềm tin vào sự sống. Như bác sĩ Galén trong Bệnh trắng đã kiên định đến cùng, hay như lời Alquist trong R.U.R: “Sự sống lại bắt đầu từ tình yêu, từ cái nhỏ bé và trần truồng”.
Karel Čapek để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ, cho thấy viễn tưởng không chỉ là thoát ly mà còn là cách để nhìn thẳng vào hiện thực và tương lai. Đọc Karel Čapek hôm nay, người ta không chỉ thấy một nhà văn tiên tri, mà còn thấy chính mình trong đó.
Tham khảo sách: Khi loài vật lên ngôi
